Gwintowanie ręczne: gwintowniki, narzynki i otwór pod gwint

Ten artykuł w innych językach: Deutsch

Gwintowanie ręczne wymaga trzech rzeczy: właściwego otworu, dobrego gwintownika i cierpliwości przy łamaniu wióra. Ten poradnik pokazuje narzędzia, otwory pod gwint od M3 do M12 z naszej tabeli gwintów i kolejne kroki aż do otworu nieprzelotowego. Na koniec: aktualne normy i co zrobić, gdy gwintownik się złamie.

Narzędzia: komplet, gwintownik maszynowy i narzynka

Do gwintów wewnętrznych nacinanych ręcznie klasyką jest komplet trzech gwintowników. Opisuje go niemiecka norma DIN 352 dla gwintów metrycznych zwykłych od M1 do M68: gwintownik wstępny, pośredni i wykańczający.³ W polskich materiałach Hoffmanna gwintownik wstępny nazywa się też zdzierakiem, a wykańczający wykańczakiem.¹¹¹² Gwintowniki różnią się przede wszystkim nakrojem, czyli stożkowym początkiem, który wykonuje główną pracę.¹³¹⁴ Według katalogu Völkel wstępny ma nakrój na 6–8 zwojach, pośredni na 4–5, a wykańczający na 2–3.⁴ W kartach danych Hoffmanna mają kształty nakroju A, D i C.¹²¹⁵¹⁶

Jak dzielą się pracą, opisuje w uproszczeniu materiał do lekcji techniki niemieckiego wydawnictwa Klett: wstępny skrawa połowę materiału, a pośredni i wykańczający po jednej czwartej; oznacza się je tam jednym, dwoma i trzema pierścieniami, a niektóre komplety mają wykańczak bez pierścienia.⁸ W katalogach Völkel i Ceratizit takiego podziału nie ma; pierścienie na chwycie wymienia też BAER.⁴⁵¹⁷ Są też gwintowniki jednoprzejściowe, które nacinają gotowy gwint od razu.¹⁷

Gwintowniki maszynowe: nakrój zdradza rodzaj otworu

Według Hoffmanna gwintownikiem zawsze można gwintować także ręcznie.⁶ Gwintowniki maszynowe mają wzmocniony chwyt do M10 według DIN 371 albo chwyt cieńszy od części roboczej, od M1,6 do M68, według DIN 376.¹⁸¹⁹ Cieńszy chwyt sprawdza się przy gwintach położonych głęboko.¹³ O tym, do jakiego otworu pasuje gwintownik, mówi kształt nakroju:

Gwintowniki z rowkami lewoskrętnymi też wypychają wiór do przodu i pasują do otworów przelotowych; gwintowniki z nakrojem śrubowym nadają się według Hoffmanna tylko do nich.²⁵⁶

Narzynki do gwintów zewnętrznych

Gwint zewnętrzny nacina narzynka okrągła osadzona w oprawce; obie opisuje PN-EN 22568:1999, polska wersja ISO 2568.⁷ W katalogu Völkel narzynki mają klasę tolerancji 6g, są zamknięte (forma B), a na życzenie przecięte (forma A); wykonanie do stali nierdzewnych i trudno skrawalnych ma nakrój śrubowy.⁴

Otwór pod gwint: jakie wiertło do M3–M12

Średnice wierteł pod gwint podaje niemiecka norma DIN 336: średnica wiertła jest mniej więcej równa średnicy nominalnej minus skok. Międzynarodowo jest ISO 2306 z 1972 roku, ostatnio potwierdzona w 2022.¹²⁰ DIN 336 nazywa swoje wartości orientacyjnymi: w miękkich materiałach gwintownik wciska materiał do środka, więc średnica wewnętrzna gwintu może wyjść mniejsza niż wiertło; im większa ta średnica, tym mniejsze ryzyko złamania gwintownika.¹

Wiertła według Hartnera; Ceratizit i Völkel podają dla wszystkich siedmiu rozmiarów te same wartości.²⁵⁴ Zasada praktyczna trafia dokładnie w pięć z nich, dla M8 daje 6,75 zamiast 6,8 mm, dla M12 10,25 zamiast 10,2 mm. Kolumny „Kwadrat” (zabierak kwadratowy na chwycie, pod pokrętło)²¹ i „Narzynka” (średnica × wysokość) podajemy według Völkel; kwadraty M8, M10 i M12 potwierdza Hoffmann.^4121516 Inne rozmiary, gwinty drobnozwojne i tolerancję średnicy wewnętrznej znajdziesz w tabeli gwintów i w kalkulatorze otworu pod gwint.

Uwaga na gwintowniki wygniatające (bezwiórowe): DIN 336 ich nie obejmuje, a potrzebują większego otworu, dla M8 według Völkel i Ceratizit 7,45 mm.¹⁴⁵ Gdyby w takim otworze naciąć gwint gwintownikiem skrawającym, średnica wewnętrzna wyszłaby wyraźnie ponad górną granicę 6,912 mm dla M8 w klasie 6H: gwint byłby poza tolerancją.²

Krok po kroku: gwint wewnętrzny ręcznie

• 1. Wywierć otwór. Wiertło według tabeli. Gwintowniki ręczne są według karty danych Hoffmanna przeznaczone do gwintów o głębokości do 3 × d, w otworach przelotowych i nieprzelotowych.¹²
• 2. Pogłęb otwór. Pogłębienie 90° sprawia, że gwintownik nie napotyka ostrej krawędzi otworu. Wiertła stopniowe do otworów pod gwint pogłębiają według kart Hoffmanna przy M3 do 3,4 mm, a przy M8 do 9 mm.²²²³
• 3. Prowadź prostopadle. Gwintownik w pokrętle trzeba zawsze ustawiać i prowadzić prosto, inaczej gwint będzie bezużyteczny.⁸ Przesunięcie osi narzędzia względem otworu Hoffmann wymienia wśród przyczyn złamań.⁶
• 4. Smaruj. Olej lub pasta do gwintowania ułatwia skrawanie i wydłuża trwałość narzędzia; praca na sucho nadaje się według Hoffmanna tylko warunkowo.¹⁷¹¹
• 5. Łam wiór. Kręć z lekkim naciskiem i po każdym obrocie cofnij gwintownik o kawałek, żeby wiór się złamał.⁸
• 6. Po kolei. Najpierw gwintownik wstępny, potem pośredni i wykańczający, za każdym razem tak samo.⁸

Otwór nieprzelotowy: miejsce na nakrój

W otworze nieprzelotowym liczy się długość nakroju: długi rozkłada obciążenie na więcej zębów, ale potrzebuje więcej miejsca przed dnem, zanim gwintownik natnie pełny zarys.¹⁴ Ile, wynika z liczby zwojów razy skok:

Długość nakroju gwintownika ręcznego w mm

wstępny, 8 zwojówwykańczający, 3 zwoje

M34,0 mm1,5 mm

M45,6 mm2,1 mm

M56,4 mm2,4 mm

M68,0 mm3,0 mm

M810,0 mm3,8 mm

M1012,0 mm4,5 mm

M1214,0 mm5,3 mm

Przy M8 gwintownik wstępny potrzebuje więc do 10 mm, a wykańczający do 3,8 mm. W głębokich otworach nieprzelotowych pracuje się dlatego od długiego do krótkiego nakroju.¹⁴ Otwór musi być głębszy niż użyteczny gwint; wybieg gwintu w otworze nieprzelotowym określa w Niemczech DIN 76-1.⁵⁶²⁴ Wióry muszą wyjść rowkami do góry, a przy cofaniu gwintownik je ścina.⁶¹³

Gwint zewnętrzny narzynką

Według materiału Kletta pręt ma średnicę gwintu i trzeba go lekko sfazować, żeby narzynka pewnie chwyciła.⁸ Völkel zaleca pręt nieco cieńszy: dla M8 7,87 mm, dla M12 11,83 mm.⁴ Dla porównania: M8 w klasie 6g ma średnicę zewnętrzną od 7,760 do 7,972 mm.²⁵ Narzynkę w oprawce ustawia się prostopadle i obraca powoli z lekkim naciskiem w prawo, po każdym obrocie cofając ją i dodając olej.⁸

Normy: stan w katalogu PKN

Aktualnej normy na komplety gwintowników ręcznych w katalogu PKN nie znaleźliśmy; katalogi narzędzi oznaczają je według DIN, np. Hoffmann według DIN 352.¹¹ Stan w katalogu PKN i DIN Media na 22 października 2026 roku:

Typowe błędy i złamany gwintownik

Gwintownik się złamał: co teraz?

Złamanie narzędzia kończy się według Hoffmanna zwykle wybrakowaniem części.⁶ Nie zawsze jednak wszystko stracone:

• Wykrętak do gwintowników: sprężyste, nastawne palce wsuwa się w rowki ułamka i zaciska przesuwaną tulejką, potem ułamek się wykręca. Zestaw z karty danych Hoffmanna obejmuje M3–M20, do gwintowników z trzema lub czterema rowkami: trzy palce do M6, cztery od M8.⁹
• Drążenie elektroerozyjne: przenośna elektrodrążarka usuwa złamane gwintowniki ze stali szybkotnącej lub węglików spiekanych bez uszkadzania otworu, także bez zdejmowania przedmiotu z obrabiarki.¹⁰
• Nowy gwint: jeśli gwint jest uszkodzony, zostaje wkładka gwintowa z drutu we własnym, większym gwincie; dla M8 wierci się pod nią 8,4 mm.² Więcej w części naprawa gwintów.

Najczęstsze pytania

Jakie wiertło pod gwint M8?

Do M8 ze skokiem 1,25 mm wierci się otwór wiertłem 6,8 mm. Zasada praktyczna „średnica nominalna minus skok” daje 6,75 mm; dane producenta narzędzia mają pierwszeństwo.

Jaki gwintownik do otworu nieprzelotowego?

Gwintownik z rowkami prawoskrętnymi, który odprowadza wiór do góry, albo z rowkami prostymi i krótkim nakrojem. Gwintowniki z nakrojem śrubowym wypychają wiór do przodu i pasują do otworów przelotowych.

Po co w komplecie trzy gwintowniki?

Gwintownik wstępny, pośredni i wykańczający dzielą między siebie skrawanie. Wykańczający ma najkrótszy nakrój, od 2 do 3 zwojów, więc w otworze nieprzelotowym nacina gwint najbliżej dna.

Co zrobić ze złamanym gwintownikiem?

Wykrętak do gwintowników wsuwa sprężyste palce w rowki i pozwala wykręcić ułamek. Jeśli siedzi mocno, przenośna elektrodrążarka usunie go bez uszkadzania otworu.